انديشه‌اى كه پيش از او از سوى اخناتون پيدايى و گسترش يافته بود ، و چنين مىنمايد كه موسى - كه كودكى ، نوجوانى و جوانىاش را در مصر گذرانده بود - با اين انديشه آشنا شده بود ، آن را پسنديده بود و به گسترش آن برخاسته بود . « 1 » به هر روى گرچه ما اين سخن فرويد را كه دين و دعوت موسى برگرفته از دين و دعوت اخناتون بوده است ، نمىپذيريم ، با اين همه برآنيم كه بىگمان همانندىهايى با واسطه يا بىواسطه ميان اين دو دين هست و از همه آشكارتر يك خدايى و توحيدى مطلق و فراگير ، براى نمونه خداى اسرائيل مىگويد : « من هستم يهوه خداى تو . . . و تو را جز من خدايان ديگرى نباشد » « 2 » . اخناتون نيز خداى خويش را « خدايى كه جز او خدايى نيست » مىشمارد و در آموزه‌هاى خود بر « خداى يگانه‌اى كه آفريدگار همه چيز است » پاى مىفشارد ، و از ديد او « آتون » ، درست همانند « يهوه » ، آفريدگار همه چيز و همه كس است . « 3 » بارى ، هر چه باشد ، ديدگاه فرويد ، دشوارىهايى پيش رو دارد كه ما را از پذيرش آن باز مىدارد ، اينك پاره‌اى از آنها : يكم : اين ديدگاه نيازمند پژوهشى گسترده ، فراگير و همه سويه‌اى دربارهء دو دين آتونى و موسوى است ، چيزى كه اگر ناشدنى و محال نباشد ، دست كم بسيار دشوار است - و اين را خود فرويد نيز يادآورى كرده است - و ما تا كنون نه شناخت درستى از هيچ يك از اين دو دين داريم و نه اسناد و آثار بسنده‌اى كه بتوانيم با بررسى آنها به شناخت درستى برسيم ، چرا كه رشك و كينهء كاهنان آمون بيشتر اسناد و آثار دين آتونى را دستخوش نابودى ساخت و دست پژوهشگران را از آنها كوتاه نمود ، و دست و دخالت يهوديان نيز هرگونه تحريف و تغييرى خواست ، در دين موسى روا داشت و چهره‌اى ديگرگون به آن داد - چنان كه اينك دانسته‌هاى ما از دين موسى همه برگرفته از نصوص و نوشته‌هايى است كه پس از دوران اسارت بابل يا در همان هنگام ( 586 - 539 ق . م ) صورت گرفته است . با اين كه خود موسى اگر نگوييم در سدهء شانزدهم ، دست كم در سدهء سيزدهم پيش از ميلاد مىزيسته است ، يعنى نوشته شدن تورات يازده يا ده و دست كم هشت سده پس از روزگار موسى و فرود آمدن دين او بوده است .

--> ( 1 ) . E . H . Weech , Civilization of the Near East , p . 88 . ( 2 ) . سفر خروج ، 20 : 3 . ( 3 ) . W . F . Albright , The Biblical Period Frome Abraham to Ezra , N . Y , 1963 , P . 15 - 16 .